Khi sương sớm còn giăng nhẹ trên những triền đồi trung du Lập Thạch, Phú Thọ, nhịp sống của miền quê đất Tổ bắt đầu bằng những âm thanh rất đỗi quen thuộc: tiếng chày xay gạo, tiếng bếp lửa reo, tiếng hơi nước bốc lên từ những nồi tráng bánh. Trong làn sương bảng lảng ấy, “Bánh cuốn Cây Thị” không chỉ là một món ăn sáng, mà là lát cắt sinh động của văn hóa ẩm thực gắn liền với nền văn minh lúa nước đã đạt đến trình độ cao của người Việt cổ.
Bánh cuốn Cây Thị – Món quà sáng giản dị mang đậm hương vị quê hương ngay tại đường đôi, Trung tâm xã Lập Thạch, tỉnh Phú Thọ.
Dấu ấn văn minh lúa nước trong từng hạt gạo.
Có thể nói, bánh cuốn Cây Thị là đại diện cho sản vật của nền văn minh lúa nước vùng trung du Lập Thạch, Phú Thọ. Nơi địa hình bán sơn địa vừa đủ nước, vừa đủ phù sa, vừa đủ nắng gió để hình thành những cánh đồng chiêm trũng đặc trưng. Từ bao đời nay, người dân nơi đây đã tích lũy tri thức canh tác, thuần dưỡng cây lúa không chỉ để “ăn no” mà để “ăn ngon”, để nâng hạt gạo từ sản phẩm sinh tồn lên thành giá trị văn hóa.
Từ nguyên liệu tạo thành sản vật đặc trưng.
Nguyên liệu làm nên tên tuổi bánh cuốn Cây Thị được chọn lọc từ những hạt gạo ngon nhất của lúa mùa tháng chín, loại lúa chín chậm, hạt chắc, nhiều tinh bột, thơm tự nhiên. Sau thu hoạch, lúa không xay xát ngay mà được phơi đủ nắng, cất trữ trong bồ, cót tre hoặc chum sành, những phương thức bảo quản truyền thống giúp hạt lúa “ngủ yên”, giữ trọn hương vị và độ dẻo khác với những loại lúa gạo khác.
Chỉ riêng công đoạn phơi và cất lúa đã cho thấy trình độ kỹ thuật và tư duy tích lũy của cư dân nông nghiệp cổ, biết chọn thời điểm, biết tôn trọng quy luật tự nhiên, biết kiên nhẫn chờ đợi để tạo ra chất lượng tốt nhất. Đó là nền văn minh không vội vàng, không chạy theo năng suất mà đặt nền móng cho sự tinh tế trong chế biến.
Bánh cuốn Cây Thị – món ăn đại diện văn hóa ẩm thực người Lập Thạch
Kỹ năng chế biến – khi ẩm thực trở thành nghệ thuật.
Để làm nên chiếc bánh cuốn Cây Thị đúng vị, người thợ phải trải qua hàng loạt công đoạn thủ công tỉ mỉ từ ngâm – vo – xay – ủ – rây – lọc bột. Bột được xay từ gạo nguyên chất, không pha trộn bất kỳ loại phụ gia nào. Chính sự “không thêm thắt” ấy lại là điều làm nên sự khác biệt duy nhất.
Bột đạt chuẩn phải mịn, sánh, có độ “sống” vừa đủ để khi tráng cho ra lớp bánh dẻo mà không nát, giòn mà không khô, mịn mướt và trong veo. Khi hơi nước bốc lên từ nồi tráng, lớp bánh chín vừa tới, mỏng tang như tờ lụa, đó là khoảnh khắc hội tụ của kinh nghiệm, cảm giác tay và sự tinh tế, đây là những kỹ năng không thể học vội, chỉ có thể truyền nghề qua nhiều thế hệ.
Nhân bánh – sự trung thực trong hương vị
Theo anh Bằng – chủ quán bánh cuốn Cây Thị, phần nhân bánh cũng cầu kỳ không kém phần bột. Nhân được làm từ thịt nạc dăm (loại thịt có gân mỡ đan xen trong thớ nạc, không dai, không béo) được băm nhuyễn cùng nấm hương, mộc nhĩ, đôi khi thêm hành tím với những thực khách sành ăn. Nhân được xào thơm với gia vị vừa đủ, không lấn át vị gạo. Khi bánh vừa tráng chín, nhân mới được rắc lên và cuốn lại. “Cách làm này giữ trọn hương nóng, độ ngọt tự nhiên của thịt, khác hẳn với kiểu dùng củ đậu giả làm thịt, ăn sồn sột, mau ngán và làm mất đi bản sắc của món ăn” anh Bằng chia sẻ thêm. Ở đây, bánh cuốn không chỉ là món ăn mà còn là tuyên ngôn về sự trung thực trong ẩm thực: ăn gì ra nấy, không đánh tráo nguyên liệu, không chiều theo sự dễ dãi của lợi ích cá nhân.
Thưởng thức – nghi thức ẩm thực của buổi sớm làng quê
Bánh cuốn Cây Thị ngon nhất khi ăn nóng, vừa tráng xong, trong tiết trời còn đẫm sương. Bánh được ăn kèm với các loại rau gia vị sạch như húng láng, rau mùi, kinh giới, tía tô, đôi khi thêm ít giá đỗ chần, những loại rau quen thuộc trong vườn nhà của người miền Bắc.
Không thể thiếu trong suất bánh cuốn là chả nướng, miếng chả được chế biến từ thịt lợn nạc vai, tẩm ướp theo bí quyết riêng, nướng trên than hồng, dậy mùi thơm quyến rũ; ăn kèm giò, chả truyền thống tạo nên sự cân bằng dinh dưỡng và hương vị.
Đặc biệt, nước chấm của quán ví như là nền tảng của món bánh, được pha chế theo công thức riêng của quán, hài hòa đủ vị chua – cay – mặn – ngọt, thanh và thơm, không gắt, không nồng. Tùy khẩu vị, thực khách có thể thêm hành phi, măng chua, đu đủ chua hay cả bánh cuốn trứng, nhưng cốt lõi vẫn là sự hài hòa, không lấn át vị bánh.
Bánh cuốn trứng, một lần ăn để rồi nhớ mãi
Món quà bình dị mang trọn hồn quê
Bánh cuốn Cây Thị là món quà giản dị nhưng mang trong mình ký ức làng quê, nhịp sống cộng đồng và chiều sâu văn hóa. Người dân Lập Thạch và khách phương xa chọn bánh cuốn Cây Thị cho bữa sáng không chỉ vì ngon, mà vì cảm giác được chạm vào một giá trị nguyên bản, thứ mà ở đô thị hay những quán xá công nghiệp hóa khó có thể tìm thấy. Đó là món ăn gắn liền với đời sống xã hội, bữa sáng của người đi chợ, bát bánh của người làm đồng, đĩa bánh mời khách phương xa, nơi ẩm thực trở thành sợi dây kết nối con người.
Giá trị thương hiệu và trách nhiệm gìn giữ
Bánh cuốn Cây Thị không đơn thuần là một thương hiệu ẩm thực, mà là biểu tượng của văn minh lúa nước miền trung du đất Tổ, nơi kỹ thuật canh tác, kỹ năng chế biến và đời sống cộng đồng hòa quyện thành bản sắc.
Việc gìn giữ và phát huy giá trị của bánh cuốn Cây Thị không chỉ là bảo tồn một món ăn, mà là bảo tồn tri thức dân gian, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần trung thực trong ẩm thực Việt. Trong dòng chảy hiện đại, khi nhiều giá trị bị giản lược vì lợi nhuận, bánh cuốn Cây Thị nhắc chúng ta rằng: Bản sắc không nằm ở sự cầu kỳ, mà nằm ở sự bền bỉ gìn giữ những điều đúng đắn.
Giữ được bánh cuốn Cây Thị là giữ được một phần hồn cốt của quê hương đất Tổ, nơi văn hóa dân tộc không chỉ được kể lại bằng lịch sử, mà còn được nếm, được cảm, được truyền từ bếp lửa này sang bếp lửa khác.
Yphong – Tạp chí Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam